3 đặc tính của pháp môn Niệm Phật

Pháp môn Niệm Phật (xưng niệm danh hiệu A Di Đà Phật) có ba đặc tính:

1. Tha lực tăng thượng
2. Con đường dễ tu
3. Phương tiện đặc biệt

3 đặc tính này, trong tất cả các pháp Phật — dù thuộc Đại thừa hay Tiểu thừa — vốn đều có mặt phổ quát. Thế nhưng, để kết hợp đầy đủ cả 3 điểm này và chuyên biệt xiển dương một cách rõ ràng, thì chỉ riêng pháp môn Tịnh độ niệm Phật mới có được.

I. Tha lực tăng thượng

Đối lập với “tha lực tăng thượng” là “tự lực tăng thượng”. Việc tu học Phật pháp có hai hình thức: Nương vào tự lực và nương vào tha lực.

Tự lực tức là tự mình nỗ lực tinh tấn tu hành, đó gọi là tự lực tăng thượng; còn tha lực là sự trợ giúp từ bên ngoài — chính là tha lực tăng thượng.

Các thầy sư phụ thường nói rằng Phật pháp lấy tự lực làm trọng, nhưng điều đó không có nghĩa là khi nhấn mạnh tự lực thì hoàn toàn phủ nhận tha lực, vì tha lực cũng là điều có thật và cần thiết.

Ví như một người sống trong thế gian, không thể hoàn toàn chỉ dựa vào tự lực hay tha lực, mà phải dựa vào sự tương trợ giữa cả tự và tha lực, cùng nhau phát triển nâng đỡ lẫn nhau. Chẳng hạn như trẻ nhỏ nhất định phải nhờ cha mẹ nuôi dưỡng, thầy cô dạy bảo, cho đến khi trưởng thành. Sau khi vào đời, vẫn cần sự giúp đỡ của bạn bè.

Ngay cả những nhu yếu phẩm như quần áo, thức ăn,… cũng không thể hoàn toàn do một mình mình tạo ra. Vì vậy, nói theo thế gian pháp, sự tồn tại của một con người hoàn toàn không thể chỉ cậy vào tự lực mà sống biệt lập được.

Trong Phật pháp, như Tiểu thừa thường nhấn mạnh tự lực, nhưng tha lực vẫn không thể thiếu.

Ví dụ: Quy y Tam Bảo chính là nương vào oai lực gia trì của Tam Bảo. Lúc tu học, cũng cần sự chỉ dạy của thầy, sự sách tấn từ bạn đồng tu đặc biệt khi thọ giới, phải có 3 vị thầy, 7 vị chứng minh, trải qua nghi thức tam bạch cử tội (ba lần tác pháp yết ma) thì giới thể mới thành tựu. Nếu phạm phải trọng giới tăng-già-ba-thi-sa (Saṅghādisesa), thì phải nương vào 20 vị Đại đức thanh tịnh, phát lộ sám hối chí thành, mới có thể tẩy trừ tội cấu. Đó mới chỉ là nói theo Tiểu thừa, chứ thực ra tất cả Phật pháp đều như vậy.

Các thầy thường nói: Phật pháp coi trọng tự lực, câu “mỗi người phải tự giải quyết sinh tử cho chính mình” là lời dạy hoàn toàn đúng đắn. Dù có là con Phật hay anh em của Phật, nếu không tự mình nỗ lực tu hành thì Phật cũng không thể thay thế họ để liễu sinh thoát tử được.

Nhưng như thế không có nghĩa là không có tha lực. Mà là: mọi sự thành tựu, mọi loại tha lực đều cần được thiết lập trên nền tảng quan hệ hợp lý với tự lực.

Các bậc chư Phật, Bồ Tát, A-la-hán, thiện tri thức, bạn đạo, v.v… đều có thể trợ duyên cho chúng ta, nhưng sức trợ duyên ấy phải thông qua sự tiếp nhận và ứng dụng bằng chính tự lực của chúng ta, thì công năng đó mới hiển lộ và thành tựu được. Cho nên, sức lực từ bên ngoài không phải là vô dụng, mà quan trọng là chúng ta có đủ năng lực để tiếp nhận và vận dụng nó hay không.

Ví như người bị thiếu máu, có thể được truyền máu từ người khác để chữa trị. Nhưng nếu thân thể đã suy kiệt hoàn toàn, thì dù có truyền bao nhiêu máu cũng không cứu nổi. Nói cách khác: bản thân vẫn phải có sức sống nhất định, thì mới có thể hấp thụ được máu từ người khác để tăng cường sinh mệnh của mình.

Tự lực và tha lực cần phải hỗ trợ lẫn nhau, cùng nhau tăng trưởng, nâng đỡ. Nếu chỉ cậy vào tha lực mà xem nhẹ hoặc bỏ quên tự lực, thì chẳng khác nào rơi vào tư tưởng của các tôn giáo thần quyền;
nếu đứng trên lập trường Phật pháp mà xét, thì điều đó trái nghịch với luật nhân quả.

Dù là thế gian pháp hay Phật pháp, nếu có thể coi trọng tự lực, bản thân tự mình nỗ lực vươn lên, thì tự nhiên sẽ có tha lực đến trợ giúp, thành tựu. Cổ nhân có câu: “Người tự giúp mình thì người khác sẽ đến giúp.” Nếu không như vậy, chỉ có tha lực thôi thì cũng không thể giúp ích được gì.

Do đó, Phật giáo là một tôn giáo đặc biệt coi trọng tự lực. Thông thường, năng lực một người càng lớn mạnh, thì tinh thần tự lực càng hiển lộ rõ ràng. Như trẻ nhỏ, vì khả năng tự sinh tồn còn yếu, nên phải nương vào tha lực để lớn lên. Khi dần trưởng thành, năng lực sinh tồn tăng lên, thì tự lực cũng sẽ dần thể hiện mạnh mẽ và rõ ràng hơn.

Vì vậy, các pháp môn thuộc tha lực trong Phật pháp, như Tịnh độ của Đức Phật A Di Đà, được các bậc Đại Bồ Tát như Long Thọ, Mã Minh v.v… giảng nói là pháp môn dành cho những người sơ phát tâm, căn cơ yếu kém, ý chí bạc nhược. Giáo pháp là tùy theo căn cơ mà thiết lập, do đó những giáo pháp như vậy là đặc biệt nói với chúng sinh yếu ớt, thiếu năng lực, cần được nâng đỡ.

Pháp môn niệm Phật là pháp môn thuộc về tha lực, tức là nương nhờ vào đại nguyện từ bi tiếp dẫn của Đức A Di Đà mới có thể được vãng sinh về Tịnh độ. Nếu không có bản nguyện từ bi ấy của Đức Phật A Di Đà, thì việc vãng sinh sẽ không thể thành tựu được.

Xem thêm : Phật thuyết đại thừa vô lượng thọ trang nghiêm thanh tịnh bình đẳng giác kinh (Bìa Mềm)

II. Dễ hành đạo

Khái niệm “Dễ hành đạo” xuất phát từ bộ luận Thập Trụ Tỳ Bà Sa Luận.

Bồ Tát Long Thọ dạy rằng: Người phát tâm Bồ Tát muốn đạt đến địa vị bất thối chuyển, phải tu hành các pháp như Tứ nhiếp pháp, Lục ba-la-mật, cùng các hạnh khó làm, khổ hạnh, nên rất không dễ thực hành.
Vì thế, có người thỉnh hỏi: “Vậy có con đường nào dễ hơn không?”

Long Thọ liền phê bình: “Đó là căn tánh hạ liệt, không phải khí phách của bậc đại trượng phu!” Bởi người học đạo Bồ Tát thì phải có tinh thần dám làm những điều khó làm, tiến thẳng về phía trước, không nên tự ti thoái chí.

Tuy nhiên, để thích ứng với căn cơ khác nhau, cuối cùng Ngài vẫn căn cứ theo kinh điển mà nói ra về con đường dễ hành đạo.

“Dễ hành đạo” không chỉ đơn thuần chỉ cho niệm Phật, mà là một danh từ bao quát, gồm cả thập đại nguyện của Phổ Hiền Bồ Tát, như lễ Phật, tán thán Phật, cúng dường Phật, v.v…

Sở dĩ các pháp này được gọi là “dễ hành”, là bởi vì dễ học, dễ làm — chứ không phải vì học các pháp này thì dễ thành Phật.

Như trong phẩm Hạnh Nguyện của Phổ Hiền, các pháp như: niệm Phật, lễ Phật, tán Phật, cúng Phật, phần nhiều là:

• Miệng xưng danh hiệu,
• Tâm quán tưởng.
  Thậm chí việc cúng Phật, cũng là quán tưởng cúng dường trong tâm, không nhất thiết phải có vật phẩm cụ thể.

Cho nên, dễ hành đạo chính là dễ ở chỗ có thể thực hiện bằng tâm quán tưởng, không cần phải dựa hoàn toàn vào hình thức vật chất cụ thể. Ngay cả khi chưa thành thục quán tưởng, thì chỉ trì niệm bằng miệng cũng được, từ việc trì tụng phát khởi dần dần tư duy trong tâm.

Tuy nhiên, nếu muốn thật sự tán thán Phật, thì phải soạn kệ tụng để ca ngợi đúng như thật. Nếu thật sự muốn cúng dường Phật, thì phải sẵn sàng xả thân vì đạo mà dâng cúng tất cả, điều đó mới là khó hành đạo.

Dễ hành đạo là quán tưởng hoặc xưng niệm các công đức của quả vị Phật. Nguồn gốc của tư tưởng này nằm trong Kinh Công Đức Bồ Tát Di Lặc , có nói rằng:

• Đức Phật Thích Ca, lúc còn là hành giả nhân địa, tu hành con đường khó hành, siêng năng chịu khổ, lập nguyện thành Phật ngay trong thời mạt pháp đầy đủ năm uế trược.
• Còn Bồ Tát Di Lặc thì tu hành dễ hành đạo, nên tương lai sẽ thành Phật nơi cõi Tịnh Độ.

Theo cách lý giải ấy, thì các pháp như: niệm Phật, tán Phật, tùy hỷ, sám hối, khuyến thỉnh, hồi hướng, v.v… đều có thể tăng trưởng căn lành, tiêu trừ nghiệp chướng, và được xếp vào pháp môn dễ hành.

Niệm danh hiệu A Di Đà Phật cũng là một loại của dễ hành đạo. Dù trong Thập Trụ Luận có nói đến “niệm Phật” thuộc dễ hành đạo, nhưng không chỉ giới hạn vào việc niệm danh hiệu A Di Đà Phật.

Các pháp như lễ Phật, tán Phật, cúng dường Phật, trong con đường dễ hành, đều lấy Phật làm trung tâm. Còn các pháp như Bồ Tát tu bố thí, trì giới, lục độ vạn hạnh, thì được xếp vào khó hành đạo.

Bồ Tát Long Thọ dạy rằng:
Người phát tâm Bồ Tát có hai con đường:

1. Một là, y theo tâm đại bi, tu các hạnh khổ khó làm — tức khó hành đạo.
2. Hai là, y vào lòng tin sâu và tinh tấn, ưa thích tích lũy công đức Phật, cầu vãng sinh Tịnh Độ — tức dễ hành đạo.

Nói cách khác, đây chính là hai con đường sơ học nhập môn:
– Một bên lấy tâm đại bi làm khởi điểm, tu theo khó hành đạo.
– Một bên lấy tín – nguyện làm khởi điểm, tu theo dễ hành đạo

Tuy vậy, dễ hành đạo cũng là phương tiện dẫn nhập vào khó hành đạo, hai con đường này không phải hoàn toàn tách biệt, không liên thông.

Thập Trụ Tỳ Bà Sa Luận dạy rằng:
Dễ hành đạo không chỉ bao gồm niệm Phật, mà còn bao gồm: niệm Bồ Tát, cúng dường, sám hối, tùy hỷ, v.v…

Bồ Tát từ những pháp môn này mà tu hành, đến khi đức tin lớn mạnh, thì có thể đảm đương những khổ hạnh khó hành của trí tuệ và đại bi.

Còn đối với người sơ học căn cơ yếu đuối, mà ngay từ đầu bắt họ phải phát tâm tu các hạnh đại bi, đại trí — thì họ khó có thể tiếp nhận, hoặc sẽ sinh tâm thoái lui, không học nữa.

Cho nên, người học Phật có thể bắt đầu từ dễ hành đạo, sau đó tiệm tiến thăng hoa, đến khi tín – nguyện đầy đủ, thì mới bước vào con đường khó hành đạo.

Nói như vậy, thì dễ hành và khó hành, chỉ là tương đối mà nói, chứ không phải là hai con đường hoàn toàn tách biệt.

Niệm danh hiệu A Di Đà Phật là con đường dễ hành. “Dễ hành” có nghĩa là không quá lao nhọc, vất vả.

Trong Luận Thập Trụ Tỳ Bà Sa có ví dụ:

“Hoặc là đi bộ để đến nơi, hoặc là đi bằng thuyền.”

Đi bằng thuyền thì thân tâm không cảm thấy nhọc mệt, giống như con đường dễ hành.
Nhưng nếu so với người đi bộ, thì người đi thuyền chưa chắc đã đến nơi trước.

Có một số học giả, vì muốn tán thán pháp môn Tịnh Độ là dễ hành, nên nói những điều như:

• “Ngang qua tam giới” (tức là vượt ngang khỏi ba cõi sinh tử),
• “Đường tắt tu hành” (tức là con đường ngắn, thẳng, không quanh co).

Xét về phương tiện khéo léo để khơi dậy lòng tin niệm Phật, thì cách nói như vậy cũng là một hình thức quyền xảo khích lệ, không có gì sai.

Tuy nhiên, nếu căn cứ theo nghĩa chân thật của Phật pháp, mà hiểu sai rằng “dễ hành đạo” là dễ thoát khỏi sinh tử, dễ thành Phật, thì rõ ràng đó không phải là nghĩa trong kinh luận mà hoàn toàn là lời nói theo cảm tình của con người, là cách lý giải thiên lệch.

Tóm lại:

• Niệm A Di Đà Phật đúng là thuộc về con đường dễ hành, vì không cần quá nhiều khổ hạnh, tu tập phức tạp như các pháp môn khác.
• Nhưng dễ hành không có nghĩa là dễ giải thoát, dễ thành Phật như người đời tưởng.
• Những ví dụ như “ngồi thuyền” so với “đi bộ” cho thấy: dễ hơn, nhẹ nhàng hơn, nhưng không đồng nghĩa là nhanh hơn, chắc chắn hơn.
• Do đó, nếu hiểu lầm ý nghĩa, dễ đi đến tự mãn, phóng dật, rời xa tinh thần tinh tấn chân thật trong Phật đạo.

III Dị phương tiện

“Dị phương tiện” là thuật ngữ xuất hiện trong Kinh Pháp Hoa, câu:

“Lại dùng những phương tiện khác, để trợ giúp hiển bày chân lý đệ nhất nghĩa.”

Chữ “dị phương tiện” (phương tiện đặc biệt) cũng chính là “thắng phương tiện” trong Đại Thừa Khởi Tín Luận, có nghĩa là phương tiện đặc biệt, khác biệt so với thông thường.

Trong Nhiếp Đại Thừa Luận, có nói đến mười sự thù thắng của Đại thừa, bản dịch xưa gọi là “mười điều sai biệt”.
Ngài Huyền Trang thì dịch: “Chủng tử A Lại Da” có công năng sinh ra quả báo một cách đặc biệt, người xưa dịch là “thắng công năng”.

→ Như vậy, dị phương tiện và thắng phương tiện đều là cùng một ý, chỉ khác cách dịch từ Phạn ngữ.

Hai loại phương tiện:

1. Chánh phương tiện
2. Dị phương tiện

Kinh Pháp Hoa nói:

“Trực tiếp bỏ các phương tiện, chỉ nói đạo Vô thượng.”

Câu này không có nghĩa là bỏ hết phương tiện, mà là trong Nhất thừa đại pháp, cần bỏ các phương tiện không còn thích hợp, rồi dùng loại phương tiện khác, thích ứng hơn, để hiển bày chân lý đệ nhất nghĩa.

Chánh phương tiện là gì?

Là những pháp tu chung trong ba thừa (Thanh văn, Duyên giác, Bồ Tát).
Phật vì Thanh văn mà dạy:

• Tam vô lậu học: Giới – Định – Tuệ
• Quán sát: vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh
  → Giúp chúng sinh nhàm chán sinh tử, phát tâm xuất ly thế gian.

Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, rất dễ rơi vào tâm ích kỷ, chỉ cầu tự lợi, chán đời, nên đến Đại thừa, Phật không chỉ tái giải thích các quán trên theo nghĩa Đại thừa, mà còn thêm vào những phương tiện đặc biệt – tức dị phương tiện.

Dị phương tiện là gì?

Dị phương tiện không phải là pháp Thanh văn hoàn toàn không có nhưng trong Đại thừa, nó được đề cao đặc biệt.

Ví dụ:

• Xây chùa, dựng tháp, vẽ tranh Phật
• Chỉ cần chắp tay cúi đầu, hoặc xưng một câu “Nam Mô A Di Đà Phật “ → cũng có thể thành Phật đạo.

Những phương tiện như vậy đặt nặng việc tán thán công đức của chư Phật, lấy việc trang nghiêm đạo tràng, thân tâm làm chủ.

→ Giống như Kinh Pháp Hoa có ví dụ:

• Người đeo anh lạc trang nghiêm,
• Trái lại, kẻ nghèo phải hốt phân — hai hình ảnh hoàn toàn khác biệt.

→ Lại như trong Hải Hội Hoa Nghiêm, cảnh giới trang nghiêm rực rỡ phi thường khác hẳn Tiểu thừa vốn thiên về quán khổ, bất tịnh.

Tư tưởng chủ đạo của Đại thừa là gì?

• Không nhấn mạnh khổ và bất tịnh, mà ngược lại nói đến lạc và tịnh.
• Dùng lạc để đưa về lạc – như Kinh Duy Ma Cật nói:

“Trước dùng dục lạc để dẫn dắt, sau đó khiến vào Phật trí.”

→ Những điều này Tiểu thừa không cho phép, ngoài “thiền định chi lạc”.

→ Đại thừa nhấn mạnh công đức vô biên của Phật quả nên đặc biệt xiển dương dị phương tiện để nhiếp hóa chúng sinh.

Niệm Phật là một loại dị phương tiện

Kinh Pháp Hoa liệt kê rất nhiều pháp môn như:

• Cúng dường, sám hối, tùy hỷ, hồi hướng,…
  đều có thể thành Phật đạo, cũng là dị phương tiện.

Niệm danh hiệu A Di Đà Phật để vãng sinh Tịnh độ – Khởi Tín Luận gọi rõ đó là thắng phương tiện,
nên niệm Phật là một loại dị phương tiện đặc biệt.

So sánh 3 điểm: Tha lực – Dễ hành – Dị phương tiện

• Tha lực và dễ hành đạo:
  → Trong tất cả Phật pháp đều có, nhưng Đại thừa đặc biệt nhấn mạnh.
• Dị phương tiện:
  → Tiểu thừa chỉ có dấu vết, Đại thừa mới thật sự phát dương.

→ Đặc biệt, pháp môn niệm Phật vãng sinh Tịnh độ của Phật A Di Đà kết hợp cả ba điểm này –
Là một pháp môn hiển hiện diện mạo hoàn toàn mới trong Phật pháp, khác biệt lớn với Tiểu thừa.

Hiểu đúng niệm Phật pháp môn

• Nếu không niệm Phật thì thôi.
• Nhưng nếu muốn đề xướng niệm Phật, thì nhất định phải nắm vững ba yếu nghĩa này.

→ Như vậy mới thấy rõ được điểm đặc biệt và ưu thắng của pháp môn niệm Phật.

Cảnh báo: Sai lầm khi hiểu lầm Tịnh độ

Ở Trung Quốc, người xưa coi trọng tinh thần dung hòa,
nên có người giải thích Tịnh độ theo kiểu Thiền:

“Duy tâm Tịnh độ, tự tánh Di Đà.”

→ Những câu như vậy không thể hiện rõ nét pháp môn Tịnh độ vốn có đầy đủ niệm, hành, nguyện, lấy pháp thực hành làm chủ.

→ Mỗi pháp môn đều có đặc sắc riêng muốn thật sự niệm Phật, cần dựa vào pháp môn Tịnh độ chuyên biệt mà hành trì, không nên hòa tan một cách máy móc.

Kết Luận

Pháp môn niệm Phật chính là:

• Tha lực tăng thượng
• Dễ hành đạo
• Dị phương tiện

→ Ba yếu điểm đặc biệt hợp nhất trong một pháp.
Người tu học cần hiểu rõ, tin sâu, thực hành, mới đúng với pháp, mới được lợi ích chân thật.

🙏 Nếu quý đạo hữu đang phát tâm hành trì pháp môn niệm Phật hoặc muốn nghe kinh, tụng chú mỗi ngày một cách thuận tiện, Shop Tú Huyền xin đồng hành cùng quý vị. Chúng tôi chuyên cung cấp máy niệm Phật, máy nghe kinh, và chép nội dung Phật pháp theo yêu cầu – giúp quý vị dễ dàng tu học, hành trì liên tục, không gián đoạn dù ở bất kỳ đâu. Tâm thành kính, nguyện lực lớn – trợ duyên từ pháp khí trang nghiêm sẽ giúp công phu của quý vị ngày càng thâm sâu. Nam Mô A Di Đà Phật.

---

Xem thêm các bài viết về pháp môn niệm Phật liên quan khác

• 101 Lợi ích Pháp Môn Niệm Phật A Di Đà
• Các Phương Pháp Niệm Phật: Hướng Dẫn Cho Người Tu Tập Pháp Môn Tịnh Độ
• Người Trẻ và Người Già: Quan Điểm Khác Nhau về Pháp Môn Niệm Phật
• Tại sao máy niệm Phật là món quà Phật pháp ý nghĩa nhất để gieo duyên cho người thân?
• 10 công đức niệm Phật được ghi trong “Vạn Thiện Đồng Quy Tập” của Ngài Vĩnh Minh Diên Thọ.
• Một lòng niệm Phật Di Đà: Chìa Khóa Để Đến Tịnh Độ.
• Thế nào là người niệm phật chân chính?
• Chọn Lựa Giữa Ta Bà và Cực Lạc: Quyết Tâm Không Thoái Chuyển
• Niệm Phật và Trì Chú khác nhau thế nào ? Nên niệm Phật hay trì chú, Phật tử nên biết.
• Thắc mắc nên niệm A Di Đà Phật hay A Mi Đà Phật?
• Nên niệm phật 4 chữ hay 6 chữ ?